Naamherkomst: Op een gevelsteen in een woonhuis vlak bij het huidige Koningsplein stond ‘De Crijtberghen’, een verwijzing naar de bewoner, die voer op het Engelse Dover, toen al beroemd om zijn krijtrotsen. Deze naam werd later verenkelvoudigd tot Krijtberg. De naam van deze huiskerk aan het Singel 448 ging over op de nieuwbouwkerk.

Naam: Sint Franciscus Xaveriuskerk (de Krijtberg)
Adres: Singel 442-446
Architect: A.Tepe
Bouwjaar: 1883
Opdracht: Statie van de Sociëteit van Jezus

Met het te klein worden van de in het bouwblok teruggelegen huiskerk De Krijtberg op Singel 448 werd er van 1879 nagedacht over het vervangen van deze kerk. Het herstel van de bisschoppelijke hiërarchie in 1853 maakte het mogelijk om kerken weer volledig in het zicht te bouwen. Met het verwerven van Singel 442 ontstond een bouwterrein met een breedte van 16,8 tot 25 meter en een diepte van 52 meter. Architect Alfred Tepe kreeg de opdracht en moest woekeren met de beperkte ruimte. Hij ontwierp een neogotische driebeukige kruisbasiliek. Omdat de beschikbare grond alleen aan de oostkant aan een straat grensde werd er voor gekozen de kerk niet te oriënteren. Om de ruimte optimaal te benutten werd de breedte van de zijbeuken beperkt en werd de kerk voorzien van galerijen. In plaats van een transept kreeg de kerk een pseudotransept ter breedte van de zijbeuken. Voor een optimale lichtinval werden de meeste ramen zo hoog mogelijk geplaatst. De inwendige hoogte van het gewelf bedraagt 31 meter. De monumentale voorgevel werd voorzien van twee 50 meter hoge traptorens. De twee middeningangen leiden naar het zo breed mogelijk gemaakte middenschip. De zijdeuren geven toegang tot de smalle zijbeuken die net breed genoeg zijn voor de processies. De traptorens geven ook toegang tot de galerijen waar in extra zitplaatsen was voorzien.

De kerk was in augustus 1883 gereed en werd in december plechtig ingewijd door de bisschop van Haarlem. De kerk werd gewijd aan Sint Franciscus Xaverius (1506-1552). Hij was op 15 augustus 1534 één van de eerste zes die de gelofte aflegden waarop later de jezuïetenorde zou worden gebaseerd. In 1539-1540 speelde Xaverius een belangrijke rol in de bijeenkomsten die leidden tot de stichting van de Sociëteit van Jezus.

Voor het rijk en kleurrijk gedecoreerde interieur, waar goud, rood, groen en zwart overheersen, werd door Tepe een beroep gedaan op zijn kunstbroeders van het Sint Bernulphusgilde uit Utrecht, onder wie beeldhouwer Friedrich Wilhelm Mengelberg. Zijn atelier verzorgde de voorlopige beschildering van het priesterkoor en de Maria- en Jozefkapel, in 1892-1893 gevolgd door een definitieve afwerking, alsmede het hoofdaltaar en Maria-altaar en leverde diverse beelden van jezuïetenheiligen, de communiebank, de triomfbalk en de kruiswegstaties.
De preekstoel, Jozef-altaar, zeven biechtstoelen en twee godslampen zijn afkomstig van Atelier Cuypers-Stoltzenberg uit Roermond. Ook de religieuze voorstellingen op de kerkvloer zijn van dit atelier. Er zijn onder andere het randschrift 'CLAVES REGNI COELORUM TRADIDI TIBI' (‘De Sleutels van het Rijk der Hemelen heb Ik u gegeven') en en tableau met ‘DOMINE NON SUM DIGNUS’ (‘Heer, ik ben niet waardig’).

Het Heilig Hart beeld met baldakijn werd in 1883 geleverd door atelier J.W.Ramakers en Zonen Beeldhouwers te Geleen. Uit dit atelier kwam in 1886 ook het uit hout en koper gebouwde baldakijn met de beelden van Maria Alacoque, Johannes de Evangelist en Petrus Canisius en het Sint Jozef beeld.
De rest van de kerk behield de voorlopige kleurafwerking tot de firma Hans Mengelberg's Interieurkunst in de periode 1927-1928 aan de slag ging. Toen kregen transept, middenbeuk, zijbeuken, tribunes, zangkoor en achterwand een veelkleurige afwerking waarin groen, blauw, roodbruin, violet, geel en bruin op de voorgrond treden.

De gebrandschilderde glazen zijn in een lange periode van 1885 tot 1946 deel van de kerk gaan uitmaken. Op de oudste, meer neogotisch getinte fase met werk van Heinrich Geuer, Atelier Frans Nicolas en Zonen (de Mariakapel en Jozefkapel) en Otto Mengelberg (de transeptvensters), volgde omstreeks 1930 werk van Willem Mengelberg dat zwaar van kleur en tekening is (in de linker zijbeuk en het priesterkoor). Kort na de Tweede Wereldoorlog werden nog twee glazen geplaatst van Gisèle d'Ailly-van Waterschoot van der Gracht.
Op het rechter balkon ontmoeten de oude en nieuwe tijden elkaar heel direct. Het abstracte kunstwerk van de Heilige Geest uit het jaar 2003 is te zien naast het 16e-eeuwse houten wandbeeld van Maria en de engelen, afkomstig uit de schuilkerk van weleer.

Naast de nieuw geproduceerde kunstwerken kwam ook bestaande kunst uit de huiskerk in de nieuwe Krijtberg te staan. Zo is het barokke Mariabeeld bij de biechtstoel en overblijfsel uit de schuilkerk. Maar ook het door de Antwerpenaar Jacob Jordaens geschilderde imposante altaarstuk van de ‘kruisdraging’. Het werd eind vijftiger, begin zestiger jaren samen met andere kunstwerken die in die periode voor de kerk waren vervaardigd, verkocht. Een eerste poging om de schilderijen te verkopen via de bekende Amsterdamse kunsthandelaar C.M.van Gogh (een oom van Vincent), mislukte. In 1966 gingen de kostbare religieuze werken, toen weinig waard op de kunstmarkt, alsnog in andere handen over. Het Rijksmuseum wist in 1997 De kruisdraging definitief naar Amsterdam terug te halen.

In 1934 werd de Franciscus Xaverius weer parochiekerk. In 1968 werd, bij de vaststelling van het Pastoraal Plan Binnenstad, sluiting van de Krijtberg aangekondigd. De kerk zou volgens het bestuur van de R.K. Citykerk financiële tekorten hebben. De Citykerk wilde de Krijtberg verkopen aan een Belgische bouwonderneming. Een comité tot behoud van De Krijtberg werd opgericht om dit te voorkomen. Dit resulteerde onder meer in een aanwijzing als Rijksmonument. In mei 1974 besloot de bisschop van Haarlem, Th.Zwartkruis, de Krijtberg te handhaven. Aansluitend vond in de periode 1976-1982 een restauratie plaats, die niet afgerond kon worden door het stopzetten van de subsidie.

Na het Tweede Vaticaanse Concilie is de kerk aangepast aan de eisen van de nieuwe liturgie. Het oude hoogaltaar tegen de achterwand van de apsis is nu in gebruik als tabernakel, terwijl het nieuwe altaar in het hart van de gemeenschap is geplaatst, bestemd voor de viering van de Eucharistie. Bij de veranderingen hoorde onder meer het verplaatsen van het grote orgel. In 2000 is de kerk geheel gerestaureerd, zodat deze opnieuw in al haar glorie kan worden bewonderd. Toen is, voor het toenemend aantal allochtonen, ook het portret van de in 1987 heiligverklaarde Filippino Lorenzo Ruiz (1594-1637) in het rechter dwarsschip aangebracht. In een buste wordt het hart van pater Roothaan bewaard.

Tegenwoordig maakt de kerk deel uit van binnenstadsparochie van de Heilige Nicolaas.
Vanuit deze kerk werden veel activiteiten opgezet. Direct achter de kerk aan de Herengracht 415 werd ‘Geloof en Wetenschap’ (een soort volksuniversiteit voor katholieken, waaruit de studentenvereniging Sanctus Thomas Aquinas is voortgekomen) en een leeszaal, die aan de wieg heeft gestaan van de latere rooms-katholieke Openbare Leeszalen gesticht. In het naastgelegen Beulingstraat 11 bouwden zij in 1907 een nieuw huis voor ‘Liefdewerk de Katechismus’, waar verwaarloosde of verstandelijk achtergebleven kinderen onderricht kregen. Net voorbij het Koningsplein, aan de Herengracht 446-448, werd door hun in 1895 het Ignatius College opgericht dat in 1911 naar de Hobbemakade verhuisde. Hier werd in 1985 het Ignatiushuis opgericht en ondergebracht in het patershuis van het Ignatius College. In 2000 is het verhuisd naar de Beulingstraat 11.